Phần lớn rủi ro an toàn của người đánh hàng ở Trung Quốc không đến từ bạo lực mà từ những mánh lấy tiền nhắm vào khách lạ: xe không đồng hồ ở ga, lời mời uống trà hay đi ăn kết thúc bằng hoá đơn bất thường, đổi tiền ngoài đường, người tự xưng giúp dẫn mối, và sơ suất làm mất hộ chiếu, ví, điện thoại ở chỗ đông. Biết trước các tình huống này và có vài thói quen đơn giản là tránh được gần hết.
Bài này nói về an toàn trong chuyến đi, góc người đi chợ và đi lại. Lừa đảo qua mạng như shop ảo, xưởng giả, tin nhắn đòi phí vận chuyển được viết riêng trong danh mục kiểm hàng và rủi ro của trang. Mục đích không phải để vẽ ra hình ảnh xấu về nơi đến: những mánh dưới đây có ở hầu hết các thành phố đông khách trên thế giới, kể cả ở Việt Nam.
Ở ga tàu, sân bay: lúc bạn mệt và vội nhất
Xe không đồng hồ, người mời chào ở lối ra. Ở lối ra ga, sân bay, có người tới mời đi xe, nói giá rẻ hoặc nói taxi đang hết. Đi theo họ có thể bị tính giá cao bất thường khi đã tới nơi. Dùng hàng taxi chính thức có xếp hàng hoặc gọi xe qua ứng dụng.
Người "giúp" mang hành lý. Ai đó nhiệt tình xách giúp vali rồi đòi tiền, hoặc tách bạn khỏi hành lý. Lịch sự từ chối, giữ hành lý trong tầm tay.
Vé tàu mua lại. Người bán lại vé ở cửa ga, nói ga đã hết vé. Vé tàu gắn với giấy tờ tuỳ thân; vé không mang tên bạn là vé không dùng được. Chỉ mua qua kênh chính thức.
Đồ để trên xe đẩy, ghế chờ. Lúc đang xem bảng giờ tàu hay trả lời điện thoại là lúc túi nhỏ đặt trên vali dễ biến mất nhất.
Tới nơi lúc đêm muộn. Nếu chuyến bay hay chuyến tàu tới muộn, đặt trước phòng gần ga hoặc sân bay và biết cách đi tới đó, thay vì tìm chỗ ở khi đã mệt và ít lựa chọn. Báo khách sạn giờ tới dự kiến.
Lời mời uống trà, đi ăn, đi xem "hàng tốt"
Một mánh được nhắc nhiều ở các thành phố đông khách nước ngoài: người lạ nói chuyện thân thiện, thường nói được tiếng Anh, mời đi uống trà, xem buổi thưởng trà hay đi ăn ở một quán "quen". Cuối buổi, hoá đơn cao bất thường, và không khí trở nên khó chịu nếu bạn từ chối trả.
Với người đánh hàng, biến thể hay gặp là người lạ ở chợ tự xưng biết một xưởng giá tốt hơn, mời đi xem hàng ở nơi khác, hoặc mời ăn tối để bàn chuyện làm ăn. Không phải lời mời nào cũng là lừa, nhưng dấu hiệu chung là: người mới gặp, chủ động tiếp cận bạn, đề nghị đưa bạn đi chỗ khác, và thúc làm ngay.
Cách đơn giản là chỉ đi ăn uống ở nơi do chính bạn chọn, xem thực đơn có giá trước khi gọi, và chỉ đi xem xưởng do gian bạn đã làm việc giới thiệu, có địa chỉ cụ thể, có người biết lịch của bạn. Từ chối lịch sự là đủ; không cần giải thích dài.
Nếu đã lỡ ngồi xuống và thấy hoá đơn bất thường, đừng tranh cãi gay gắt. Yêu cầu xem thực đơn có giá, chụp lại hoá đơn, và nếu cảm thấy không an toàn thì gọi cảnh sát hoặc rời đi tới nơi đông người. Kể lại sự việc cho lễ tân khách sạn cũng là một cách được hỗ trợ.
Ở chợ: đông người, nhiều tiền, dễ phân tâm
Chợ sỉ là nơi bạn mang nhiều tiền nhất, chú ý vào hàng nhiều nhất, và ở giữa đám đông lâu nhất. Những thói quen sau giúp giảm rủi ro:
- Túi đeo chéo phía trước, có khoá kéo; không để điện thoại, ví ở túi quần sau.
- Không đếm tiền nhiều giữa lối đi. Chuẩn bị số tiền cọc trước, đếm trong gian.
- Người tự xưng phiên dịch, người dẫn mối tiếp cận bạn trong chợ: không nhận lời khi chưa biết họ là ai, và không để họ đứng giữa bạn và chủ gian trong chuyện tiền.
- Mẫu bị đổi khi giao. Ghi mã mẫu của gian, chụp ảnh mẫu có danh thiếp, và nếu được, mua lại một chiếc mẫu làm đối chứng để so khi hàng về.
- Người đi cùng hẹn điểm gặp cố định theo giờ; chợ lớn dễ lạc nhau và mất thời gian tìm.
- Không để danh thiếp và phiếu đặt hàng lẫn với tiền; mất ví không nên mất cả thông tin đơn hàng.
Ở vùng cửa khẩu, có thêm lời mời đổi tiền, mời "chở hàng qua" không qua thủ tục. Đó là những việc nên từ chối thẳng: đổi tiền trôi nổi có rủi ro tiền giả và vi phạm quy định quản lý ngoại hối; hàng không qua thủ tục là hàng có thể bị thu giữ.
Đi xem xưởng: an toàn và tỉnh táo
Đi xem xưởng là việc nên làm khi bạn định đặt hàng phải sản xuất, nhưng cũng là tình huống bạn rời khỏi nơi đông người, đi tới một địa điểm lạ. Vài nguyên tắc đơn giản: chỉ đi khi xưởng do gian bạn đã làm việc giới thiệu; xin địa chỉ cụ thể trước và gửi cho người đi cùng hoặc người nhà; đi ban ngày; tự đặt xe hoặc dùng xe ứng dụng nếu có thể.
Khi tới nơi, quan sát xem đây có phải xưởng sản xuất thật không: có máy móc đang chạy, có công nhân, có hàng đang làm dở đúng loại bạn quan tâm. Một "xưởng" chỉ có phòng trưng bày, không có dây chuyền, có thể là công ty thương mại, điều đó không sai nhưng bạn cần biết.
Đừng đặt cọc ngay trong buổi xem xưởng vì không khí thân tình hay vì được mời ăn. Về khách sạn, xem lại ghi chép, so với các nguồn khác, rồi mới quyết định. Người làm ăn lâu dài sẽ không ép bạn quyết trong ngày. Nếu bị thúc ép bằng lý do "giá này chỉ hôm nay", đó thường là tín hiệu để chậm lại chứ không phải để vội.
Hộ chiếu, tiền và điện thoại: ba thứ không được mất
Hộ chiếu luôn bên người, ở túi trong. Khách sạn có thể giữ bản chụp hoặc chụp lại khi làm thủ tục, nhưng không nên để ai giữ hộ chiếu gốc của bạn lâu dài, kể cả người dẫn đoàn.
Bản chụp tách riêng. Bản chụp hộ chiếu, thị thực lưu trong điện thoại, trong một nơi lưu trữ khác, và một bản giấy để ở chỗ khác với hộ chiếu.
Tiền chia nhiều chỗ. Ví mang theo chỉ có số tiền dùng trong ngày; phần còn lại cất riêng.
Điện thoại có khoá, có sao lưu. Khoá màn hình, khoá ví, biết cách khoá thẻ từ xa; sao lưu ảnh và chứng từ mỗi tối.
Mất hộ chiếu: báo công an nơi xảy ra và liên hệ cơ quan đại diện Việt Nam. Lấy giấy xác nhận mất, rồi làm việc với Đại sứ quán hoặc Tổng Lãnh sự quán Việt Nam để có giấy tờ về nước, và với cơ quan xuất nhập cảnh nơi sở tại về thủ tục rời đi.
Sức khoẻ, thời tiết và số khẩn cấp
Chuyến đánh hàng đi bộ nhiều, ngủ ít, ăn vội. Người đi lần đầu hay ốm vào ngày thứ ba thứ tư vì mệt và đổi khí hậu. Mang theo thuốc dùng thường ngày của bạn kèm đơn thuốc nếu là thuốc kê đơn, uống đủ nước, và đừng xếp lịch quá dày.
Thời tiết các vùng ở Trung Quốc khác nhau nhiều: mùa hè vùng Chiết Giang, Quảng Đông nóng ẩm, có bão; mùa đông phía bắc rất lạnh, vùng Giang Nam lạnh ẩm. Kiểm dự báo trước khi đi và mang trang phục phù hợp, giày đi bộ tốt.
Bảo hiểm du lịch quốc tế có quyền lợi chi phí y tế là thứ đáng có, vì chi phí khám chữa bệnh ở nước ngoài có thể cao. Đọc kỹ phạm vi và loại trừ. Số khẩn cấp ở Trung Quốc: 110 cho cảnh sát, 120 cho cấp cứu y tế, 119 cho cứu hoả. Lưu thêm địa chỉ khách sạn bằng chữ Hán và thông tin liên hệ của cơ quan đại diện Việt Nam gần nhất.
Ăn uống ở chợ nên chọn quán đông khách, đồ nấu chín, nước đóng chai. Một ngày đau bụng giữa chuyến là mất một ngày ở chợ, mà lịch đánh hàng hiếm khi có nhiều ngày dư.
Khi có va chạm với gian hay tài xế: giữ bình tĩnh, giữ bằng chứng
Va chạm có thể xảy ra: gian giao thiếu hàng rồi nói đã đủ, tài xế đòi thêm tiền, chủ nhà hàng tính sai hoá đơn. Ở nơi lạ, không nói được tiếng, phản ứng nóng nảy thường làm mọi chuyện tệ hơn và có thể khiến bạn gặp rắc rối với cơ quan sở tại.
Cách xử lý chung là giữ giọng bình tĩnh, nói ngắn, dùng ứng dụng dịch để thể hiện điều bạn muốn, và đưa ra bằng chứng: phiếu đặt, ảnh mẫu, tin nhắn thoả thuận, lịch sử chuyến xe trong ứng dụng. Với tiền nhỏ, đôi khi chấp nhận thiệt một ít để rời đi an toàn là lựa chọn hợp lý; ghi lại để rút kinh nghiệm và không quay lại nơi đó.
Với tiền lớn hoặc khi cảm thấy bị đe doạ, rời khỏi chỗ đó tới nơi đông người, gọi cảnh sát qua số khẩn cấp, hoặc nhờ ban quản lý chợ, lễ tân khách sạn hỗ trợ. Ban quản lý các khu chợ lớn thường có bộ phận tiếp nhận phản ánh. Nếu là chuyện tranh chấp hàng hoá với gian, giải quyết bằng chứng từ sau khi về thường hiệu quả hơn tranh cãi tại chỗ.
Bảng kiểm an toàn mỗi ngày
Năm phút mỗi sáng và mỗi tối, đặc biệt hữu ích khi đi một mình:
- Sáng: hộ chiếu ở túi trong, tiền trong ngày ở ví, phần còn lại cất riêng; điện thoại đầy pin, sạc dự phòng hợp lệ.
- Sáng: gửi lịch trong ngày (chợ nào, xưởng nào, giờ về dự kiến) cho người nhà hoặc người đi cùng.
- Trong ngày: chỉ đi xe chính thức hoặc gọi qua ứng dụng; từ chối lời mời từ người lạ chủ động tiếp cận.
- Trong ngày: ghi lại mỗi lần đặt cọc, chụp phiếu và giao dịch.
- Tối: kiểm đủ giấy tờ, tiền, điện thoại; sao lưu ảnh và chứng từ.
- Tối: báo người nhà đã về khách sạn an toàn.
Những việc này nghe đơn giản đến mức dễ bỏ qua, nhưng phần lớn sự cố người đánh hàng kể lại đều bắt đầu từ một ngày quên một trong số đó.
Câu hỏi thường gặp
Trung Quốc có an toàn cho người đi đánh hàng một mình không?
Phần lớn người đánh hàng đi lại bình thường, không gặp sự cố. Rủi ro chính là các mánh lấy tiền nhắm vào khách lạ và việc mất đồ ở chỗ đông. Với vài thói quen ở bài này và lịch trình báo cho người nhà mỗi ngày, đi một mình vẫn khả thi.
Bị tính giá taxi quá cao thì làm sao?
Nếu đã lỡ đi, ghi lại biển số, giữ biên lai hoặc ảnh chụp, và có thể phản ánh với cơ quan quản lý vận tải hoặc cảnh sát nơi đó. Lần sau, chỉ đi taxi có đồng hồ ở hàng xếp chính thức hoặc gọi xe qua ứng dụng có giá trước.
Người lạ ở chợ giới thiệu xưởng rẻ hơn có nên đi không?
Không nên đi với người lạ chủ động tiếp cận, nhất là khi họ muốn đưa bạn ra khỏi chợ. Nếu muốn tìm xưởng, hỏi chính gian bạn đã làm việc, xin địa chỉ cụ thể và đi có người biết lịch.
Mất ví có cả tiền và thẻ thì làm gì trước?
Khoá thẻ ngay qua ứng dụng hoặc số hỗ trợ của ngân hàng, kiểm ví điện tử, báo công an nơi xảy ra để có giấy xác nhận nếu cần cho bảo hiểm. Dùng phần tiền và thẻ dự phòng cất riêng để tiếp tục chuyến đi.
Có nên mang theo nhiều tiền mặt để trả hàng cho tiện không?
Không nên. Tiền mặt lớn tăng rủi ro mất cắp và có thể phải khai báo khi xuất nhập cảnh. Trả cọc vừa phải, dùng ví và thẻ cho phần lớn, và đi qua ngân hàng với lô lớn.
Đi chợ biên giới có những rủi ro gì riêng?
Ngoài các rủi ro chung, vùng biên hay có lời mời đổi tiền ngoài đường và lời chào chở hàng qua cửa khẩu không qua thủ tục. Từ chối cả hai. Hàng không qua thủ tục có thể bị thu giữ, và người nhận chở hàng hộ có thể biến mất cùng hàng.