Cảnh Đức Trấn (Jingdezhen), tỉnh Giang Tây, là trung tâm làm sứ nổi tiếng nhất trong lịch sử Trung Quốc và vẫn là nơi tập trung rất nhiều xưởng, lò, nghệ nhân và cửa hàng sứ. Người bán Việt hợp đi nhất là cửa hàng đồ sứ gia dụng, tiệm trà và trà cụ, quán cà phê, nhà hàng muốn bộ chén bát riêng, và shop quà tặng.
Bài này không định giá sứ, không xem đồ cổ và không đánh giá tác phẩm nghệ nhân. Mục tiêu là giúp người bán nhỏ biết Cảnh Đức Trấn bán gì, phân biệt sứ vẽ tay với sứ in decal, hỏi đúng về men an toàn thực phẩm, tránh những món được giới thiệu là "đồ cổ", và đóng gói đồ dễ vỡ cho chặng đường dài về Việt Nam.
Cảnh Đức Trấn bán gì cho người bán nhỏ
Nghề sứ ở Cảnh Đức Trấn có từ hơn một nghìn năm, nổi tiếng với sứ trắng mỏng, sứ thanh hoa (vẽ lam dưới men) và sứ men màu. Ngày nay thành phố vừa có nhà máy làm sứ gia dụng số lượng lớn, vừa có rất nhiều xưởng nhỏ, studio của người trẻ và nghệ nhân lâu năm. Các khu sáng tạo cải tạo từ nhà máy cũ như Đào Khê Xuyên (陶溪川, Taoxichuan) có phiên chợ của các xưởng nhỏ, nơi người mua gặp trực tiếp người làm.
Với cửa hàng ở Việt Nam, những nhóm hàng phổ biến nhất là chén bát đĩa, bộ ấm chén pha trà, chén tống, cốc cà phê, bình hoa nhỏ, đồ trang trí bàn. Ba phân khúc khác nhau rõ: hàng nhà máy đồng đều, số lượng lớn; hàng xưởng nhỏ có tính thủ công, mỗi lô một chút khác; hàng nghệ nhân, mỗi món là một tác phẩm, giá trị nằm ở người làm.
Người bán nhỏ thường làm tốt nhất với hai phân khúc đầu. Phân khúc nghệ nhân đòi hỏi hiểu biết sâu về giá trị nghệ thuật, chứng nhận, và khách hàng sẵn sàng trả cho điều đó; nếu không có, rủi ro mua đắt bán khó là rất lớn. Bắt đầu bằng đồ gia dụng đồng đều, rồi thêm dần vài dòng thủ công khi đã hiểu khách, là lộ trình an toàn hơn.
Vẽ tay hay in decal: nhận ra thế nào
Sứ vẽ tay và sứ dán hình in (decal) đều có chỗ đứng, nhưng khác nhau về công, về giá vốn, và bạn phải nói đúng với khách. Cách nhận biết cơ bản:
| Dấu hiệu | Vẽ tay | In decal |
|---|---|---|
| Đường nét dưới kính lúp | Nét có đậm nhạt, có chỗ mực đọng, không có chấm in | Thấy các chấm in nhỏ đều nhau hoặc nét quá đều |
| So hai món cùng mẫu | Khác nhau một chút ở từng nét | Giống hệt nhau |
| Mép hình | Không có mép rõ, nét tan vào nền | Đôi khi thấy mép trong của tấm decal khi soi nghiêng |
| Sờ tay | Vẽ dưới men thì phẳng; vẽ trên men có thể gợn nhẹ | Decal trên men thường hơi gợn, có thể cảm nhận mép |
Không có gì sai khi bán sứ decal; điều sai là gọi nó là vẽ tay. Nếu shop của bạn bán hàng vẽ tay, hãy chuẩn bị giải thích cho khách vì sao hai chiếc cùng mẫu không giống hệt nhau, đó là đặc tính chứ không phải lỗi.
Men và màu: an toàn thực phẩm là câu hỏi đầu tiên
Màu dưới men và màu trên men. Màu vẽ dưới lớp men được men bọc kín sau khi nung; màu trang trí trên men nằm ở bề mặt. Với đồ đựng thức ăn, đồ uống, phần trang trí trên men ở vùng tiếp xúc trực tiếp với thức ăn là chỗ cần hỏi kỹ nhất.
Kim loại nặng trong men màu. Một số loại men, màu, nhất là màu rực và viền kim loại, có thể chứa chì, cadimi. Đồ sứ tiếp xúc thực phẩm bán ở Việt Nam phải đáp ứng quy chuẩn về giới hạn thôi nhiễm kim loại nặng; hỏi gian có kết quả thử nghiệm không và kiểm yêu cầu hiện hành.
Viền vàng, viền bạc. Đồ có viền kim loại thường không dùng được trong lò vi sóng và cần hướng dẫn cho khách. Ghi rõ trên nhãn.
Đồ trang trí khác đồ dùng. Bình hoa, tượng nhỏ không đựng thức ăn thì yêu cầu khác. Nhưng nếu khách có thể dùng cốc trang trí để uống nước, hãy ghi rõ công dụng để tránh hiểu lầm.
Men rạn, men hoả biến. Các loại men có vết rạn, hiệu ứng màu đẹp nhưng bề mặt rạn có thể giữ bẩn; với đồ uống hằng ngày, hướng dẫn khách cách rửa và cách dùng.
Vì sao người bán nhỏ nên tránh đồ "cổ"
Ở bất kỳ trung tâm sứ nào cũng có người giới thiệu đồ "cổ", đồ "đời Minh", đồ "đời Thanh", kèm câu chuyện về nguồn gốc. Người bán nhỏ nên tránh mua những món này để kinh doanh, vì ba lý do.
Thứ nhất, kỹ thuật làm giả đồ cổ ở các trung tâm sứ rất tinh vi, có cả cách làm cũ men, làm mòn chân đế, viết hiệu đề đáy theo kiểu xưa. Người không có chuyên môn giám định gần như không có cơ hội phân biệt. Thứ hai, nếu là đồ cổ thật, việc mang ra khỏi Trung Quốc chịu quản lý chặt về di vật văn hoá, và đưa vào Việt Nam cũng có quy định riêng. Thứ ba, đồ phỏng cổ (làm mới theo kiểu xưa) là sản phẩm hợp pháp nếu bán đúng tên; rủi ro chỉ đến khi bạn hoặc người bán kia gọi nó là đồ cổ.
Cách an toàn là mua sứ mới, ghi rõ là sứ mới, có thể ghi "phỏng theo phong cách" nếu đúng. Nếu bạn thật sự quan tâm đồ cổ, đó là một nghề riêng, cần học bài bản và làm việc với chuyên gia giám định chứ không phải một phần của chuyến đi lấy hàng.
Trong thực tế, dấu hiệu nhận ra lời mời đồ cổ khá giống nhau: người giới thiệu không phải chủ gian bạn đang làm việc, câu chuyện nguồn gốc dài nhưng không có giấy tờ, giá đưa ra "chỉ dành cho bạn", và thúc chốt nhanh. Gặp những dấu hiệu này, cách lịch sự nhất là cảm ơn và quay lại đúng việc của mình: chén bát, trà cụ cho cửa hàng.
Một ngày mẫu và đóng gói đồ dễ vỡ
Ví dụ giả định cho chủ một tiệm trà ở Huế muốn lấy trà cụ và chén bát cho quán:
- Buổi sáng, xem các khu bán sứ gia dụng và trà cụ; ghi lại phong cách, phân khúc, gian nào là xưởng.
- Ở mỗi gian, hỏi vẽ tay hay decal, màu dưới men hay trên men, có kết quả thử nghiệm an toàn thực phẩm không, đơn tối thiểu, có làm theo mẫu không.
- Cầm từng món: gõ nhẹ nghe tiếng (tiếng trong thường là sứ kết tinh tốt, tiếng đục có thể có vết nứt), soi lên ánh sáng xem độ mỏng, xem chân đế có mài nhẵn không, nắp ấm có khít không, vòi rót có nhỏ giọt không.
- Buổi chiều, nếu đúng phiên chợ của các xưởng nhỏ ở khu sáng tạo, ghé xem để tìm những người làm có phong cách riêng, đặt lô nhỏ.
- Chốt lô với hai đến ba nguồn; yêu cầu đóng gói từng món có xốp hoặc giấy, thùng trong thùng, ghi chữ hàng dễ vỡ, ghi số món trong từng thùng.
- Thoả thuận trước tỷ lệ vỡ chấp nhận được và ai chịu phần vỡ trên đường; chụp ảnh lúc đóng thùng để đối chiếu khi mở.
Đồ sứ vỡ trên đường là chuyện gần như chắc chắn xảy ra với lô hàng đi xa; câu hỏi chỉ là bao nhiêu. Tính một phần vỡ vào giá vốn từ đầu, thay vì hy vọng không vỡ chiếc nào.
Tính giá vốn đồ sứ có tính phần vỡ: ví dụ giả định
Ví dụ giả định: một tiệm trà đặt hai trăm chén và bốn mươi ấm từ một xưởng nhỏ. Khi tính giá vốn, ngoài giá gốc từng món, tiệm cộng thêm cước nội địa tới điểm gom, chi phí đóng gói lại cho chắc, cước về Việt Nam, chi phí chứng từ. Đến đây, nhiều người dừng lại và chia tổng cho hai trăm bốn mươi món. Cách đó thiếu một dòng quan trọng: phần vỡ và phần lỗi.
Giả sử kinh nghiệm của tiệm cho thấy một lô đi xa thường có vài phần trăm món vỡ hoặc mẻ, cộng một ít món lỗi men phát hiện khi mở thùng không bán được giá chính. Nếu tính bốn phần trăm hỏng, số món bán được chỉ còn khoảng hai trăm ba mươi. Tổng chi phí chia cho hai trăm ba mươi mới là giá vốn thật của một món còn nguyên. Chênh lệch nhỏ trên mỗi món, nhưng cộng qua nhiều lô là khoản tiền đáng kể.
Phép tính này cũng giúp quyết định đóng gói. Đóng gói kỹ hơn tốn thêm tiền, nhưng nếu giảm được phần vỡ đáng kể thì giá vốn mỗi món còn nguyên có thể lại thấp hơn. Ấm, đồ có vòi, có nắp, có quai là nhóm dễ vỡ nhất; nên đóng riêng từng chiếc, nắp tách khỏi thân và bọc riêng.
Cuối cùng, ghi tỷ lệ vỡ thực tế của từng lô vào sổ. Sau vài lô, bạn có con số của chính mình để tính, thay vì đoán.
Đi lại tới Cảnh Đức Trấn
Cảnh Đức Trấn nằm ở đông bắc tỉnh Giang Tây, có sân bay và ga tàu cao tốc. Người từ Việt Nam thường bay tới một thành phố lớn như Thượng Hải, Hàng Châu hoặc Nam Xương rồi nối tàu hay chuyến bay nội địa. Từ vùng Chiết Giang có thể đi tàu cao tốc tới Cảnh Đức Trấn trong vài giờ, nên nhiều người ghép với chuyến Nghĩa Ô, Hàng Châu.
Trong thành phố, các khu bán sứ, khu sáng tạo, xưởng nằm rải rác; taxi và xe gọi qua ứng dụng là cách đi tiện nhất. Nên dành ít nhất hai ngày: một ngày xem và hỏi, một ngày quay lại chốt và theo dõi đóng gói. Phiên chợ của các xưởng nhỏ thường có lịch riêng; kiểm lại trước khi đi.
Chỗ ở nên chọn gần khu bạn định làm việc nhiều nhất, vì đồ sứ mua lẻ mang về phòng xem lại là chuyện thường. Hỏi khách sạn có nhận khách mang hộ chiếu nước ngoài và có chỗ gửi tạm vài thùng hàng không. Mùa đông ở Giang Tây lạnh và ẩm, mùa hè nóng; xưởng nhỏ có thể nghỉ theo lịch riêng, nhất là quanh Tết Nguyên đán, nên hỏi trước nếu đã có nguồn định gặp.
Thông tin ga, tuyến, khu chợ có thể thay đổi. Quy định về đồ tiếp xúc thực phẩm và về di vật văn hoá cũng nên kiểm bản hiện hành trước khi đặt hàng.
Câu hỏi thường gặp
Sứ Cảnh Đức Trấn có phải lúc nào cũng tốt hơn sứ nơi khác không?
Không. Cảnh Đức Trấn có cả nhà máy, xưởng nhỏ và nghệ nhân, chất lượng trải rộng. Tên địa danh không đảm bảo chất lượng từng món. Hãy đánh giá bằng chính món bạn cầm: độ mỏng, men, chân đế, nắp, vòi, và giấy thử nghiệm an toàn với đồ dùng ăn uống.
Có nên đặt in logo quán lên chén bát ở Cảnh Đức Trấn không?
Nhiều xưởng nhận làm theo yêu cầu, in hoặc vẽ logo, với mức tối thiểu và thời gian riêng. Hãy duyệt mẫu trước khi chạy số lượng, chọn kiểu trang trí an toàn ở phần tiếp xúc thức ăn, và chắc rằng bạn có quyền dùng logo đó.
Làm sao biết một bộ ấm chén có an toàn để pha trà không?
Hỏi gian về loại men, màu dưới hay trên men, và kết quả thử nghiệm thôi nhiễm kim loại nặng nếu có. Đồ có màu rực, viền kim loại ở miệng chén cần hỏi kỹ hơn. Khi nhập để bán, kiểm quy chuẩn hiện hành về đồ sứ tiếp xúc thực phẩm.
Mua sứ của nghệ nhân về bán có được không?
Được, nếu bạn có khách hiểu và trả tiền cho tác phẩm, và có thông tin rõ về người làm. Đây là thị trường nhỏ, cần câu chuyện, chứng nhận và cách bán khác hẳn đồ gia dụng. Site không định giá tác phẩm; nếu cần, hãy làm việc với người am hiểu nghề.
Đồ sứ vỡ trên đường về thì ai chịu?
Tuỳ thoả thuận với gian và với bên vận chuyển. Thông thường, gian chịu đến khi giao cho bên vận chuyển, còn vỡ trên đường do bên vận chuyển chịu theo điều khoản của họ, thường có giới hạn. Đọc kỹ điều khoản, mua bảo hiểm hàng hoá nếu lô có giá trị, và chụp ảnh lúc đóng và lúc mở.
Có thể mang vài món sứ về theo hành lý không?
Vài món làm quà hoặc dùng cá nhân thì thường được, nhưng nên mang xách tay và bọc kỹ. Sứ mua để kinh doanh là hàng hoá, phải đi đường có chứng từ. Món nào được giới thiệu là đồ cổ thì tuyệt đối không tự mang qua cửa khẩu khi chưa rõ quy định.