Chư Kỵ (Zhuji) là thành phố cấp huyện ở tỉnh Chiết Giang, nằm giữa Hàng Châu và Nghĩa Ô, nổi tiếng với hai mặt hàng rất khác nhau: ngọc trai nước ngọt tập trung ở thị trấn Sơn Hạ Hồ (山下湖, Shanxiahu) và tất (vớ) tập trung ở thị trấn Đại Đường (大唐, Datang). Cả hai hợp với người bán nhỏ Việt Nam: tiệm phụ kiện, shop làm trang sức thủ công, người bán tất theo lô cho chợ và cửa hàng.
Bài này không định giá ngọc trai và không dạy chấm điểm ngọc ở mức chuyên gia. Mục tiêu là giúp bạn biết hai thị trấn này bán theo cách nào, mua theo sợi, theo cân hay theo đôi, cần kiểm gì trước khi trả tiền, đi một ngày ra sao, và ghi nhãn cho trung thực khi bán lại.
Vì sao hai mặt hàng lại cùng nằm ở Chư Kỵ
Ngọc trai nước ngọt Trung Quốc được nuôi cấy trong trai sống ở ao hồ. Vùng quanh Sơn Hạ Hồ phát triển nghề nuôi và buôn ngọc từ nhiều thập kỷ, rồi hình thành một khu chợ chuyên ngọc trai, nơi người nuôi, người phân loại, người khoan và xâu ngọc, người làm trang sức cùng buôn bán. Phần lớn ngọc trai nước ngọt trên thị trường thế giới hiện nay có nguồn từ Trung Quốc, và Chư Kỵ là một trong những đầu mối quan trọng.
Tất ở Đại Đường là chuyện của công nghiệp nhỏ: rất nhiều xưởng gia đình, mỗi xưởng một số máy dệt tất, làm thành chuỗi từ sợi, dệt, may mũi, định hình, đóng gói. Thị trấn này thường được gọi là một trong những thủ phủ tất của Trung Quốc. Với người bán Việt, điều đáng chú ý là ở đây bạn có thể đi từ chợ sang xưởng trong cùng một buổi.
Hai mặt hàng có chung một điểm: hàng nhỏ, nhẹ, dễ chở, nhưng chất lượng chênh nhau rất xa trong cùng một tên gọi. Một sợi ngọc và một đôi tất nhìn qua ảnh rất giống nhau ở hai mức giá khác hẳn. Vì vậy đi tận nơi để cầm, so và chọn đem lại nhiều giá trị hơn với những mặt hàng này.
Ngọc trai ở Sơn Hạ Hồ: cách bán và những gì cần hỏi
Bán theo sợi, theo chuỗi, theo cân hoặc theo hạt. Ngọc đã khoan xâu tạm thành sợi (thường gọi là sợi chưa thành phẩm) là dạng phổ biến nhất. Ngọc rời bán theo cân hoặc theo hạt khi đã chọn lọc. Trang sức thành phẩm (vòng, khuyên, mặt dây) bán theo chiếc. Hỏi rõ đang báo giá theo đơn vị nào.
Kích cỡ đo bằng milimét, đi theo khoảng. Một sợi ghi khoảng cỡ, ví dụ "từ x đến y mm". Khoảng càng hẹp thì sợi càng đều. Mang theo thước kẹp nhỏ để tự đo vài hạt.
Hình dạng, ánh, bề mặt là ba thứ làm giá chênh nhau. Ngọc tròn đều, ánh sâu, bề mặt ít vết hiếm hơn nhiều so với ngọc méo, ánh mờ, nhiều vết. Người bán nhỏ không cần ngọc hạng cao nhất, nhưng cần biết mình đang mua hạng nào để ghi đúng khi bán.
Ngọc đã xử lý màu. Ngọc trai nước ngọt có màu tự nhiên trắng, kem, hồng, tím nhạt; màu đậm khác thường thường là ngọc đã nhuộm hoặc xử lý. Hỏi thẳng và ghi lại câu trả lời; khi bán, nói đúng là ngọc nuôi nước ngọt và có xử lý màu nếu có.
Phân biệt ngọc thật với hạt giả. Trong cùng khu chợ có thể có cả hạt thuỷ tinh, vỏ sò ép phủ lớp ngọc trai nhân tạo. Các mẹo như cọ hạt vào răng chỉ để tham khảo; với lô lớn, nên có cam kết bằng văn bản và giữ lại vài hạt để kiểm khi cần.
Tất ở Đại Đường: các thông số làm nên khác biệt
Một đôi tất rẻ và một đôi tất bền khác nhau ở những chỗ người mua lẻ không thấy ngay. Hỏi những điều dưới đây khi xem mẫu:
| Thông số | Hỏi gì | Ảnh hưởng tới khách của bạn |
|---|---|---|
| Thành phần sợi | Tỷ lệ cotton, sợi tổng hợp, sợi đàn hồi bao nhiêu | Độ thấm mồ hôi, độ bền, có bị xù sau vài lần giặt không |
| Mật độ dệt | Máy dệt bao nhiêu kim (针数), vải dày hay thưa | Tất dệt dày ít bị thủng gót, mũi, mặc êm hơn |
| Đường may mũi | May nối thường hay may phẳng, có cấn ngón chân không | Khách hay trả hàng vì cấn ngón |
| Độ chun cổ | Chun có tụt sau giặt không, có hằn chân không | Cổ tất là chỗ hỏng sớm nhất |
| Đóng gói | Bao nhiêu đôi một bó, một túi, một thùng; có thẻ giấy không | Ảnh hưởng tới cách bày bán và cước vận chuyển |
Xin vài đôi mẫu của mỗi loại, mang về giặt thử nhiều lần, đi thử vài ngày rồi mới đặt số lượng. Tất là hàng khách mua lại thường xuyên, chất lượng ổn định quan trọng hơn mẫu mã mới.
Tất in hình nhân vật hoạt hình hay tên thương hiệu nổi tiếng là nhóm có rủi ro vi phạm quyền sở hữu trí tuệ; người bán nhỏ ở Việt Nam vẫn có thể bị xử lý khi bày bán.
Tính chi phí một món trang sức ngọc tự làm: ví dụ giả định
Nhiều tiệm nhỏ ở Việt Nam không bán sợi ngọc nguyên mà tháo ra làm vòng tay, khuyên tai, dây chuyền thủ công. Khi đó, giá một sợi ngọc chỉ là một phần của chi phí. Ví dụ giả định: một sợi ngọc rời được khoảng bốn mươi hạt dùng được, mỗi chiếc khuyên tai dùng hai hạt, mỗi vòng tay dùng mười tám hạt. Nếu một sợi có vài hạt méo, xước không dùng được, số sản phẩm thật sẽ ít hơn con số tính trên giấy.
Phép tính nên làm theo thứ tự: giá sợi chia cho số hạt dùng được thì ra giá một hạt; cộng phụ kiện (móc, chốt, dây, hạt chặn), công làm, bao bì, hao hụt do làm hỏng, phần chi phí vận chuyển phân bổ trên mỗi sợi. Tổng đó mới là giá vốn một sản phẩm. Người làm lần đầu hay quên hao hụt và công của chính mình, nên định giá thấp rồi không đủ bù khi có đơn đổi trả.
Phép tính này cũng chỉ ra hạng ngọc nào hợp với bạn. Nếu sản phẩm của bạn cần hạt đều cỡ, đều màu, mua sợi hạng thấp rồi tự lọc có thể tốn hơn mua sợi đã chọn kỹ. Ngược lại, nếu bạn làm kiểu trang sức ngọc méo, ngọc tự do, sợi hạng phổ thông lại vừa đủ. Hãy tính bằng số liệu của chính bạn sau khi mua thử vài sợi.
Một ngày mẫu: buổi sáng ngọc trai, buổi chiều tất
Ví dụ giả định cho một chủ tiệm phụ kiện ở Hà Nội đi cùng một người bạn, ở tại Nghĩa Ô và đi về trong ngày:
- Sáng sớm đi tàu cao tốc hoặc xe từ Nghĩa Ô tới Chư Kỵ, rồi đi taxi tới khu chợ ngọc trai ở Sơn Hạ Hồ.
- Đi một vòng xem các khu: ngọc sợi, ngọc rời, trang sức thành phẩm, phụ kiện bạc và móc khoá. Chưa mua, chỉ ghi lại gian nào bán hạng ngọc hợp tiệm.
- Quay lại ba gian, đo kích cỡ, xem ánh dưới ánh sáng tự nhiên gần cửa, hỏi có xử lý màu không, hỏi đơn tối thiểu và đổi trả.
- Mua thử một số sợi ở hai hạng khác nhau để mang về cho khách xem; giữ phiếu bán hàng ghi rõ loại ngọc.
- Buổi chiều đi tiếp sang Đại Đường. Xem các gian mẫu, hỏi thành phần, xin mẫu; nếu gian mời xem xưởng gần đó, đi xem quy trình đóng gói.
- Tối về lại Nghĩa Ô, ghi lại tất cả trong sổ và hẹn trao đổi tiếp qua tin nhắn với các gian đã chọn.
Vì hai thị trấn cách nhau một quãng, một ngày đi cả hai sẽ khá gấp. Nếu ngọc trai là mặt hàng chính, nên dành trọn một ngày cho Sơn Hạ Hồ.
Kiểm lô khi hàng về: ngọc theo sợi, tất theo bó
Đếm sợi, đo vài hạt mỗi sợi. So khoảng cỡ ghi trên phiếu với số đo thực. Sợi bị trộn hạt nhỏ hơn ở hai đầu là chuyện có thể xảy ra; chụp ảnh và báo ngay.
Xem ánh dưới cùng một nguồn sáng. Đặt sợi mới cạnh sợi mẫu mua lúc đi chợ, dưới ánh sáng tự nhiên gần cửa sổ. Lô giao từ xa kém ánh hơn mẫu là điều cần thoả thuận trước, vì rất khó chứng minh bằng ảnh.
Kiểm lỗ khoan và dây xâu tạm. Lỗ khoan lệch, rạn quanh lỗ làm hạt khó dùng cho trang sức. Dây xâu tạm thường yếu, đừng bán nguyên sợi tạm cho khách đeo.
Tất: mở ngẫu nhiên vài bó mỗi mẫu. Đếm đủ đôi, so màu, kéo thử chun cổ, lộn trái xem đường may mũi. Một bó có vài đôi lỗi là bình thường; nhiều bó cùng lỗi là lỗi lô.
Ghi lại theo mẫu một trang. Ngày nhận, số kiện, số sợi hay số bó, lỗi tìm thấy kèm ảnh, đề nghị xử lý. Một trang như vậy giúp lần đặt sau bạn nói chuyện với gian bằng dữ liệu chứ không bằng cảm giác.
Đi lại và ghi nhãn khi bán lại
Chư Kỵ nằm trên tuyến tàu cao tốc nối Hàng Châu với Nghĩa Ô và các tỉnh phía nam, nên rất tiện ghép vào chuyến đi Chiết Giang. Từ ga tới Sơn Hạ Hồ hoặc Đại Đường cần đi thêm bằng taxi hay xe gọi qua ứng dụng; nên lưu sẵn tên hai thị trấn bằng chữ Hán để đưa tài xế. Thông tin ga và tuyến có thể thay đổi, kiểm lại trước chuyến đi.
Ngọc trai và trang sức là hàng nhỏ nhưng giá trị cao trên mỗi gam, dễ thất lạc. Mua nhiều thì nên gửi theo đường có chứng từ, có khai báo giá trị đúng, không cất lẫn trong hành lý ký gửi. Tất cồng kềnh nhưng nhẹ, thường bị tính cước theo thể tích; hỏi gian có nén hút chân không hay đóng thùng gọn hơn được không.
Khi bán lại ở Việt Nam, ghi đúng: ngọc trai nuôi nước ngọt, có hay không xử lý màu, chất liệu móc khoá (bạc, mạ, hợp kim). Tất ghi đúng thành phần sợi. Ghi nhãn trung thực vừa là yêu cầu của quy định về nhãn hàng hoá, vừa giúp bạn tránh tranh chấp với khách. Chi tiết về ghi nhãn, chứng từ, nên kiểm quy định hiện hành.
Một lưu ý về nhịp mùa: tất bán quanh năm nhưng đỉnh vào mùa lạnh ở miền Bắc và dịp tựu trường, nên đặt sớm vài tuần so với lúc cần bày bán. Ngọc trai và trang sức nhỏ bán mạnh dịp lễ, quà tặng cuối năm. Cả hai đều cần tính thêm thời gian gom hàng, vận chuyển và kiểm lô, chứ không chỉ thời gian gian hàng hứa giao.
Câu hỏi thường gặp
Ngọc trai mua ở Sơn Hạ Hồ có phải ngọc thật không?
Phần lớn ngọc ở đây là ngọc trai nuôi nước ngọt thật, nhưng trong khu chợ vẫn có thể có hạt giả và ngọc đã xử lý màu. Ngọc nuôi là ngọc thật, chỉ khác ngọc tự nhiên ở chỗ có con người can thiệp. Khi mua số lượng, hãy xin cam kết loại ngọc và ghi đúng khi bán.
Người mới có nên lấy ngọc trai về bán không?
Có thể bắt đầu với số lượng nhỏ, ở một hạng ngọc phổ thông, kèm phụ kiện gắn ngọc đơn giản. Rủi ro chính là ghi sai hạng, sai loại và hàng tồn lâu. Nếu muốn hiểu sâu cách chấm chất lượng ngọc, hãy học thêm từ nguồn chuyên về trang sức trước khi đặt lô lớn.
Tất ở Đại Đường có đặt in nhãn riêng được không?
Nhiều xưởng nhận đặt theo mẫu, dệt hoạ tiết hoặc đóng gói theo thương hiệu của người mua, với mức tối thiểu riêng. Hãy chắc chắn bạn có quyền với tên, logo, hình in, và kiểm quy định về nhãn hàng hoá khi bán ở Việt Nam.
Có thể đặt ngọc trai từ xa sau chuyến đi không?
Được, nếu bạn đã gặp gian, mua thử và hiểu cách họ chọn hạng. Gửi ảnh, video dưới ánh sáng tự nhiên trước khi giao là điều nên yêu cầu. Thoả thuận rõ hạt sai hạng thì xử lý thế nào, vì ngọc là mặt hàng khó tranh cãi từ xa.
Mang ngọc trai về theo hành lý có cần khai báo không?
Trang sức đeo cá nhân khác với hàng mua để bán. Ngọc mua số lượng để kinh doanh là hàng hoá, phải đi đường có chứng từ và có thể phải khai báo, nộp thuế theo quy định. Kiểm quy định hiện hành của cơ quan hải quan về hành lý và hàng hoá trước chuyến đi.
Đi Chư Kỵ nên ở lại hay đi về trong ngày?
Nếu chỉ xem một trong hai mặt hàng, đi về trong ngày từ Nghĩa Ô hoặc Hàng Châu là đủ. Nếu muốn xem kỹ cả ngọc trai lẫn tất, hoặc đi xem xưởng, ở lại một đêm giúp bạn có hai buổi sáng, lúc các gian rảnh và trả lời kỹ hơn.